Misja specjalna

00:02 Misja specjalna w RMF FM. Iskra na beczce prochu. Tajemnice zamachu w Sarajewie. 00:14 Jest 28 czerwca 1914 roku. Tego dnia cesarz Austro-Węgier Franciszek Józef otrzymuje szokujące wieści. 00:23 Wasza Wysokość, przed chwilą dostaliśmy tragiczną wiadomość z Sarajewa. Arcyksiąże Franciszek Ferdynand i jego żona Sofia zginęli w zamachu. 00:31 Franciszek Fardynand był następcą tronu Austro-Węgier. Wkrótce wychodzi na jaw, że za zamachem stała serbska organizacja zwana Czarną Ręką. 00:39 Wiedeń stawia Serbii ultimatum i równocześnie rozpoczyna przygotowania do inwazji. 00:44 Mimo, że władze w Belgradzie spełniają część żądań, 28 lipca 1914 roku Austro-Węgry wypowiadają Serbii wojnę. 00:52 Jednak ten lokalny konflikt szybko eskaluje i kilkanaście dni później niemal cała Europa znajduje się już w stanie wojny. 00:58 W jaki sposób zamachowcom udało się zabić jedną z najważniejszych osób w Austro-Węgrzach? 01:04 I dlaczego to wydarzenie stało się punktem zapalnym konfliktu na niespotykaną wcześniej skalę? 01:09 W dzisiejszym odcinku Misji Specjalnej przedstawiamy historię zamachu na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w Sarajewie. 01:18 Na początku XX wieku Europa dzieli się na dwa wrogie obozy. Są to Trójprzymierze, czyli Sojusz Niemiec, Austro-Węgier i Włoch oraz Ententa, w skład której wchodzą Wielka Brytania, Francja i Rosja. 01:29 Napięcia między dwoma blokami narastają i widmo zbrojnej konfrontacji staje się coraz bardziej realne. W tej sytuacji wystarczy tylko jeden incydent, by w Europie rozpętało się piekło. 01:40 Jednym z punktów zapalnych mogą stać się Bałkany, gdzie od kilku lat toczy się spór między Królestwem Serbii a Austro-Węgrami. Powodem są roszczenia obu państw do Bośni i Hercegowiny. 01:50 W 1878 roku po wojnie rosyjsko-tureckiej Serbia uzyskuje niepodległość od Imperium Osmańskiego, a Bośnia i Hercegowina zostają oddane pod opiekę Austro-Węgier. Formalnie terytorium nie wchodzi jednak w skład monarchii Habsburgów. 02:06 Belgrad jest niezadowolony z tego rozwiązania i uważa, że te ziemie powinny stać się częścią Wielkiej Serbii, która miałaby objąć wszystkie tereny zamieszkiwane przez południowych Słowian. 02:15 Stosunki między dwoma krajami zaczynają się pogarszać. W Serbii powstają tajne organizacje rewolucyjne, których celem ma być walka z wpływami austriackimi w Bośni i Hercegowinie. 02:26 5 października 1908 roku Austro-Węgry, wykorzystując niepokoje w Imperium Osmańskim, dokonują aneksji Bośni i Hercegowiny. Serbia, której sojusznikiem jest Rosja, jest oburzona decyzją Wiednia. Petersburg chce początkowo wesprzeć Belgrad i konflikt zbrojny na Bałkanach wydaje się być nieunikniony. 02:43 Rosja jest jednak osłabiona po przegranej wojnie z Japonią i rewolucji z 1905 roku. Dlatego car Mikołaj II niechętnie uznaje aneksję i nie decyduje się na rozpoczęcie konfliktu 02:56 Choć nie dochodzi do wybuchu wojny, to stosunki między Serbią a Austro-Węgrami stają się coraz bardziej wrogie. 03:01 Działania Wiednia doprowadzają do radykalizacji części bośniackich Serbów, a niektórzy wstępują do Stowarzyszeń Rewolucyjnych. Jedną z takich organizacji jest Młoda Bośnia, której członkiem zostaje młody student Gavrilo Princip. 03:16 W 1912 roku Princip wraz z kilkoma kolegami bierze udział w antyaustriackiej manifestacji, za co zostaje wyrzucony z Sarajewskiego gimnazjum. 03:24 Chce jednak kontynuować edukację i pieszo udaje się do stolicy Serbii – Belgradu. Nie udaje mu się jednak zdać egzaminu wstępnego. 03:32 W tym samym roku wybucha pierwsza wojna bałkańska. W 1913 roku połączone siły Serbii, Grecji, Czarnogóry i Bułgarii pokonują Imperium Osmańskie. 03:42 Sukces bardzo niepokoi Austro-Węgry. Oskar Potoriek, gubernator Bośni i Hercegowiny, wprowadza w prowincji stan wyjątkowy. 03:50 Zakazuje też serbskiej mniejszości organizowania jakichkolwiek wydarzeń kulturalnych. W pryncipie narasta gniew i coraz bardziej pragnie zemsty na znienawidzonych przez niego Austro-Węgrzech. 04:00 Okazja pojawia się na początku 1914 roku. Jeden ze znajomych pryncipa, Nedliko Czamblinowicz, pokazuje mu artykuł w gazecie. 04:09 Patrz, Franciszek Ferdynand ma 28 czerwca przyjechać do Sarajewa. Opisali nawet ze szczegółami, jak ma przebiegać jego wizyta. 04:17 Princip z zainteresowaniem czyta artykuł i mówi. 04:21 To będzie świetna okazja do przeprowadzenia zamachu. Może przy okazji uda się jeszcze ubić gubernatora. 04:28 Członkowie Młodej Bośni przystępują do planowania ataku. Nie wiedzą jednak, że zamach na arcyksięcia szykuje też inna serbska organizacja z fana Czarną Ręką. 04:38 Jej przywódcy, wspierani przez niektórych serbskich polityków, mają swój własny powód dla zlikwidowania arcyksięcia. 04:44 Franciszek Ferdynand po objęciu tronu zamierza przeprowadzić daleko idące reformy w kraju. 04:50 Myśli o przekształceniu Austro-Węgier w federacje lub państwo trójczłonowe, w armach którego Słowianie Południowi mieli mieć dużo większy udział w rządzeniu. 04:58 Jednak te plany mogłyby być ciosem dla dążeń do stworzenia Wielkiej Serbii. Bałkańscy obywatele po otrzymaniu większej autonomii mogliby być mniej chętni do poparcia wizji władz w Belgradzie. 05:10 Nie jest do końca jasne, kiedy Danilo Ilicz, jeden z organizatorów zamachu, dowiaduje się o planach Principa i jego znajomych. 05:17 Postanawia jednak zwerbować ich do współpracy. Ostatecznie do przeprowadzenia ataku zostaje wytypowanych sześciu ludzi, wśród których jest Gavrilo Princip. 05:26 W tygodniach poprzedzających przyjazd arcyksięcia zamachowcy docierają do Sarajewa. Zostaje im też przekazana broń palna, bomby oraz kapsułki z cyjankiem. 05:35 Danilo Ilić, który ma za zadanie koordynować działania zamachowców, opracowuje plan działania. 05:41 Nasz cel po opuszczeniu dworca będzie jechał promenadą nad rzeką Miliacka. Każdy z Was zajmie swoją pozycję wzdłuż drogi w tłumie gapiów. 05:52 Gdy zobaczycie samochód i będziecie mieli możliwość, rzućcie bombę albo strzelajcie. 05:58 Rankiem 28 czerwca zamachowcy zajmują swoje pozycje i nerwowo wyczekują na przyjazd arcyksięcia Ferdynanda. 06:05 Około 9.45 następca tronu wraz z żoną Sofią przybywają do Sarajewa. Na dworcu witaj ich gubernator Oskar Potiorek. 06:13 Pierwszym etapem wizyty jest krótka inspekcja w koszarach. Po niej kolumna jedzie w stronę ratusza i wjeżdża na promenadę wzdłuż rzeki Miliaczka. 06:21 Krótko po godzinie 10.00 samochód mija pierwszych spiskowców, Mehmet Basicia i Chubrilowicza, ale ci nie decydują się na atak. 06:30 Jeden z nich stwierdza później, że zawahał się, gdyż zobaczył stojącego za sobą żandarma. 06:34 Wkrótce limuzyna wiedząca arcyksięcia przejeżdża obok kolejnego z samochowców – Czabrinowicza. 06:41 Mężczyzna wyciąga z kieszeni bombę i rzuca nią w pojazd. Ładunek odbija się jednak od złożonego dachu samochodu i spada na ulicę. 06:48 Następuje eksplozja, która rani osoby w nadjeżdżającym pojeździe oraz kilku przychodniów. 06:54 Czabrinowicz połyka syjanek i skacze do rzeki. Pigułka z trucizną jest jednak stara i zamiast go zabić powoduje u niego jedynie wymioty. 07:01 Co więcej, z powodu gorącego lata rzeka Miliacka jest bardzo płytka, ma głębokość około 13 centymetrów. 07:09 Czabrinowicz zostaje niemal natychmiast ujęty przez policjantów, jednak zanim trafia do aresztu tłum niemal dokonuje na nim linczu. 07:16 Arcyksiąże jest wstrząśnięty zamachem, ale decyduje się kontynuować wizytę i kolumna rusza w stronę ratusza ze znacznie większą prędkością. 07:25 Kolejni zamachowcy widzą samochody, ale te mijają ich tak szybko, że nie mają czasu zareagować. 07:30 W tym momencie wydaje się, że próba zamachu zakończyła się porażką i większość spiskowców postanawia opuścić miasto. 07:37 Princip chce jednak zostać na miejscu, licząc, że być może uda mu się jeszcze oddać strzał, gdy następca tronu ruszy w drogę powrotną. Zajmuje pozycję obok delikatesów Schillersa nieopodal mostu łacińskiego i czeka. Tymczasem kolumna pojazdów dociera do ratusza. Burmistrz Fehim Czurczicz, który nic jeszcze nie wie o nieudanym zamachu, zaczyna swoją mowę powitalną. Przerywa ją wściekły arcyksiąże. 07:59 Panie burmistrzu, byłem tutaj z wizytą i zostałem przywitany bombami. To jest skandal! 08:06 Dopiero po chwili arcyksiąże się uspokaja. Zgadza się wziąć udział w ceremonii powitalnej i pozwala burmistrzowi dokończyć przemówienie. 08:13 Później sam wygłasza mowę, w trakcie której odnosi się również do zamachu. 08:18 Chciałbym też podziękować mieszkańcom Sarajewa za okazanie tak wielkiej radości na wieść o nieudanym zamachu. 08:27 Po zakończeniu ceremonii arcyksiąże Franciszek Ferdynand i jego żona Sofia mają zgodnie z planem odwiedzić muzeum. 08:34 Jednak osoby z najbliższego otoczenia arcyksięcia dyskutują czy wizyta powinna być kontynuowana. Baron Rumerskirsch stwierdza. 08:41 Była już jedna próba zamachu, kto wie czy nie będzie kolejnych. Uważam, że arcyksiąże i jego żona nie powinni opuszczać ratusza. Przynajmniej do momentu, kiedy do miasta nie przybędą dodatkowe oddziały i nie zabezpieczą trasy przejazdu. 08:58 Jednak gubernator Oskar Potiorek sprzeciwia się temu pomysłowi. 09:02 Żołnierze, którzy przybędą prosto z manewrów, nie będą mieli na sobie galowych mundurów. A ubrania polowe nie przystoją przecież do takiej okazji. Zresztą, co pan myśli, że tu w Sarajewie są sami zamachowcy? 09:14 Dyskusję ucina jednak sam arcyksiąże Franciszek Ferdynand. 09:18 Panowie, chcemy z żoną odwiedzić szpital, gdzie przewieziono osoby ranne w zamachu. 09:25 Decyzja arcyksięcia jest ostateczna. Potiorek sugeruje jedynie, że dla bezpieczeństwa samochód powinien pojechać promenadą, zamiast wjeżdżać w ciasne uliczki w centrum Sarajewa. 09:35 Około 10.45 Franciszek, Ferdynand i Sofia opuszczają ratusz i ponownie wsiadają do limuzyny. 09:41 Jednak w wyniku zamieszania powstałego po nieudanym zamachu o zmianie trasy nie poinformowano kierowców. 09:47 Dlatego, gdy kolumna dociera w okolice mostu łacińskiego, dwa pierwsze wozy skręcają w prawo. 09:52 Szofer arcyksięcia jedzie za nimi, ale wtedy wściekły potiorek, który także znajduje się w samochodzie Franciszka Ferdynanda, krzyczy. 10:00 Zatrzymaj się! Powinniśmy jechać prosto! 10:03 Kierowca gwałtownie hamuje i samochód zatrzymuje się niemal obok zaskoczonego Gavrilo Principa, który stoi na rogu ulicy. 10:10 Zamachowiec postanawia nie zmarnować okazji. Gdy pojazd zaczyna powoli wycofywać, Princip podbiega do auta i oddaje dwa strzały. 10:19 Kule trafiają arcyksięcia Ferdynanda i jego żonę Sophie. Zamachowiec próbuje odebrać sobie życie, ale jeden z policjantów wytrąca mu z ręki pistolet. 10:27 Gavrilo Princip zostaje aresztowany. Tymczasem samochód pędzi do siedziby gubernatora. Tam ma zostać udzielona parze pomoc medyczna. 10:35 Sophia niemal od razu traci przytomność, a Franciszek Ferdynand na pytanie jak się czuje odpowiada jedynie... To nic. 10:41 To nic. To nic. 10:44 Ranny arcyksiąże powtarza te słowa jeszcze kilka razy, po czym traci przytomność. 10:49 Gdy samochód dociera do celu, Sofia jest już martwa. Franciszek Ferdynand umiera 10 minut później. 10:56 Prawie wszyscy zamachowcy zostają ujęci przez policję. Jedynie Mehmed Basicowi udaje się uciec do Czarnogóry. 11:02 W Sarajewie wybuchają też krwawe rozruchy, a celem ataków stają się mieszkający w mieście Serbowie. Wiadomość o śmierci następcy tronu jest prawdziwym wstrząsem dla Austro-Węgier. Franciszek Józef spotyka się z cesarzem Niemiec Wilhelmem II, który zapewnia władcy Austro-Węgier o swoim wsparciu. 11:19 W tej sytuacji monarchia Habsburgów rozpoczyna przygotowania do wojny z Serbią. Rosja postanawia stanąć po stronie swojego bałkańskiego sojusznika. 11:28 23 lipca 1914 roku Wiedeń wysyła do rządu w Belgradzie ultimatum. Zażądano w nim między innymi, aby publicznie potępiono koncepcję Wielkiej Serbii, czy aresztowano niektórych dygnitarzy. 11:41 Dokument jest celowo napisany w taki sposób, aby dla Serbii był nie do przyjęcia i dał Wiedniowi pretekst do wojny. 11:47 W kolejnych dniach następuje efekt domina i kolejne kraje, wypełniając swoje zobowiązania sojusznicze, 12:05 dołączają do konfliktu, który wkrótce obejmuje niemal cały kontynent. 12:09 12 października 1914 roku. W Sarajewie rozpoczyna się proces zamachowców. Kilku z nich zostaje skazanych na śmierć. 12:17 Gavrilo Princip, ze względu na swój młody wiek, zgodnie z austro-węgierskim prawem, nie może otrzymać wyroku śmierci. 12:24 Sąd wymierza mu karę 20 lat ciężkiego więzienia i zabójca arcyksięcia Ferdynanda trafia do twierdzy w Terezinie. 12:31 Nie dożyje jednak końca wyroku. Princip zaczyna chorować na gruźlicę i umiera 28 kwietnia 1918 roku. 12:40 Nigdy nie wyraził skruchy za swój czyn, choć przyznawał, że nie miał pojęcia, że to działanie doprowadzi do wybuchu konfliktu na tak ogromną skalę. 12:47 Jednak wielu historyków uważa, że sytuacja w Europie była już wtedy tak napięta, że nawet gdyby tego dnia zamach na arcyksięcia Ferdynanda się nie powiódł, jakieś inne zdarzenie stałoby się pretekstem do I wojny światowej. 13:03 Misja specjalna w RMF FM. Na tropie największych tajemnic historii.